بر است‌؟» حجر: عقل‌ است‌. يعني‌ كسي ‌كه‌ از عقل‌ و خرد برخوردار باشد، مي‌داند كه‌ آنچه‌ خداوند(ج) در اين‌ آيات‌ بدان ‌سوگند خورده‌ است‌، سزاوار آن‌ است‌ كه‌ بدان‌ سوگند ياد شود زيرا اينها دلايل ‌روشن‌ يگانگي‌ و قدرت‌ حق‌ تعالي‌اند. مقسم‌ عليه‌ محذوف‌ است‌ و آيه‌ بعدي‌ بر آن‌ دلالت‌ مي‌كند، يعني‌ منكران‌ قطعا عذاب‌ مي‌شوند.
	سوره فجر آيه  6

‏متن آيه : ‏

‏ أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«آيا نديدي» يعني: اي‌ محمد ص! مگر ندانسته‌اي‌ «كه‌ پروردگارت‌ با عاد چه‌ كرد؟» مراد، قوم‌ عاد اولند كه‌ از اعراب‌ منقرض‌ شده‌ مي‌باشند و به‌ قوم‌ عادي‌ كه ‌بعد از آنان‌ آمد، عاد اخري‌ (عاد دوم) مي‌گويند. يادآور مي‌شويم‌ كه‌ پيامبر عاد اول‌ هود(ع) بود كه‌ او را تكذيب‌ كردند پس‌ بانگ‌ مرگبار بر آنان‌ فرود آمد و نابود شدند.
 

 سوره فجر آيه  7

‏متن آيه : ‏

‏ إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«ارم‌ كه‌ صاحب‌ ستونها بود» ارم: نام‌ ديگر عاد اول‌ است‌. به‌ قولي: ارم‌ نام‌ جد قوم‌ عاد اول‌ است‌. به‌قولي ‌ديگر: ارم‌ اسم‌ جاي‌ آنهاست‌ كه‌ عبارت‌ از شهر دمشق ‌يا شهر ديگري‌ در احقاف‌ ميان‌ عمان‌ و حضرموت‌ است‌ كه‌ در جنوب ‌جزيره‌العرب‌ واقع‌ شده‌ است‌. مجاهد در توضيح‌ معني‌ (ذات‌العماد) مي‌گويد: «قوم ‌عاد خيمه‌ها و ستونهايي‌ داشتند كه‌ آن‌ خيمه‌ها محكم‌ بر ستونها بر پا مي‌شد. آنها در فصل‌ بهار در صحرا خيمه‌ برپا مي‌كردند و چون‌ سبزيها و گياهان‌ خشك‌ و زرد مي‌شد، به‌ خانه‌هاي‌ خود برمي‌گشتند». به‌قولي ‌ديگر: شهر آنان‌ بسيار محكم‌ واستوار و داراي‌ ستونهاي‌ بلندي‌ بود كه‌ از سنگ‌ تراشيده‌ شده‌ بود.
	سوره فجر آيه  8

‏متن آيه : ‏

‏ الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«همان‌ كه‌ مانند آن‌ در شهرها ساخته‌ نشده‌ بود» يعني: مانند آن‌ قبيله‌ در تنومندي‌ قدوقامت‌ و نيرومندي‌ و استواري‌ آفريده‌ نشده‌ بود و همانانند كه‌ گفتند: چه‌كسي ‌از ما در قوت‌ و نيرو استوارتر است‌؟ و اين‌ قول‌ ابن‌كثير مي‌باشد. يا معني‌ اين ‌است: شهري‌ به‌ محكمي‌ و استواري‌ آن‌ شهر آفريده‌ نشده‌ بود.
 
	سوره فجر آيه  9

‏متن آيه : ‏

‏ وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«و» اي‌ محمد ص! مگر ندانسته‌اي‌ كه‌ خداوند(ج) «با قوم‌ ثمود» چه‌ كرد؟ قوم‌ ثمود، قبيله‌اي‌ از اعراب‌ نابود شده‌ از نسل‌ كاتربن‌ارم‌بن‌سام‌ اند كه‌ در سرزمين ‌حجر ـ ميان‌ شام‌ و حجاز ـ سكونت‌ داشتند و صالح‌(ع) در ميانشان‌ به‌ رسالت‌ مبعوث‌ شد «كه‌ در وادي‌ تخته‌ سنگهاي‌ بزرگ‌ را بريده‌ بودند» يعني: آنها پيكره ‌كوهها را تراشيده‌ و در آنها نقب‌ مي‌زدند و آن‌ نقبها را خانه‌هاي‌ مسكوني‌ خويش ‌مي‌گردانيدند و وادي‌ آنان‌ «حجر» يا «وادي‌القري‌» بر سر راه‌ شام‌ از جانب‌ مدينه ‌منوره‌ قرار داشت‌ و هنوز هم‌ آثارشان‌ در منطقه‌ (علا) در شمال‌ مدينه‌ منوره‌ موجود و معروف‌ است‌.
 
	سوره فجر آيه  10

‏متن آيه : ‏

‏ وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«و» اي‌ محمد ص! مگر ندانسته‌اي‌ كه‌ خداوند(ج) با «فرعون‌ صاحب‌ اوتاد» چه‌ كرد؟ اوتاد: اهرامهايي‌ است‌ كه‌ فراعنه‌ بنا كردند تا گورهايشان‌ در درون‌ آنها قرار داده‌ شود و آنها براي‌ اعمار آن‌ بناهاي‌ عظيم‌، توده‌هاي‌ مردم‌ را به‌ كار اجباري‌ وا مي‌داشتند. يا معني‌ اين‌ است: فرعون‌ سپاهيان‌ و لشكرياني‌ داشت‌ كه ‌داراي‌ خيمه‌ و خرگاههاي‌ بسياري‌ بودند و آن‌ خيمه‌ها را با ميخها استوار مي‌كردند و اين‌، قول‌ ابن‌عباس‌ رضي‌الله عنهما است‌.
 
سوره فجر آيه  11

‏متن آيه : ‏

‏ الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«همانان‌ كه‌ در شهرها سر به‌ طغيان‌ برداشتند» اين‌ وصفي‌ براي‌ عاد و ثمود و فرعون‌ است‌. يعني: هر طايفه‌ از آنان‌ در سرزمين‌ خويش‌ سر به‌ طغيان‌ برداشته‌ و از حكم‌ الهي‌ تمرد و سركشي‌ پيشه‌ كردند.
	سوره فجر آيه  12

‏متن آيه : ‏

‏ فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«و در آن‌ شهرها فتنه‌ و فساد بسياري‌ كردند» با كفر، نافرماني‌ خداي‌ عزوجل‌ و جور و ستم‌ بر بندگانش‌.
 
	 آيه  54
‏متن آيه : ‏
‏ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُم مُّلْكاً عَظِيماً ‏
 
‏ترجمه : ‏
«بلكه‌ به‌ مردم‌ حسد مي‌ورزند» يعني‌: يهوديان‌ با رسول‌ خداص و اصحابشان‌ رشك‌ و حسد مي‌ورزند «بر آنچه‌ كه‌ خدا از فضل‌ خويش‌ به‌ ايشان‌ عطا كرده‌ است‌» چون‌ قرآن‌ و نبوت‌ و نصرت‌ و سركوب‌ دشمنان‌ و عزت‌ روزافزون‌ «در حقيقت‌ مابه‌ خاندان‌ ابراهيم‌» نيز «كتاب‌ و حكمت‌ داديم‌ و به‌ آنان‌ ملكي‌ بزرگ‌ بخشيديم‌» يعني‌:آنچه‌ ما به‌ محمدص و اصحابش‌ از فضل‌ خويش‌ داده‌ايم‌، چيز تازه‌ و نوي‌ نيست‌ زيرا يهوديان‌ خوب‌ مي‌دانند كه‌ ما به‌ خاندان‌ ابراهيم‌(ع) كه‌ بني‌اسرائيل‌ هم‌ ازتبارشان‌ هستند، نيز كتاب‌ و حكمت‌ و فرمانروايي‌ عظيمي‌ داديم‌. به‌ قولي‌: يهوديان‌ با رسول‌ خداص به‌ اين‌ حسد ورزيدند كه‌ خداي‌ سبحان‌ براي‌ ايشان ‌ازدواج‌ با نه‌ زن‌ را مباح‌ گردانيد و گفتند: او جز ازدواج‌ با زنان‌ هم ‌و غم‌ ديگري ‌ندارد. پس‌ خداي‌ عزوجل‌ آنچه‌ را در اين‌ باره‌ به‌ ابراهيم‌(ع) و خاندانش‌ ـ كه‌سليمان‌ و داوود عليهماالسلام‌ نيز از ايشانند ـ بخشيده‌ بود، به‌يادشان‌ آورد زيرا خداوند(ج) به‌ ايشان‌ نيز هم‌ كتاب‌ و حكمت‌ و حكومت‌ بخشيده‌ بود و هم ‌زنانشان‌ بسيار بيشتر از زنان‌ حضرت‌ محمدص بودند.
 
سوره فجر آيه  13

‏متن آيه : ‏

‏ فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«پس‌ پروردگارت‌ بر سر آنان‌ تازيانه‌ عذاب‌ را فروريخت» اين‌ تعبير اشاره‌ به‌ آن‌ دارد كه‌ عذاب‌ دنيا نسبت‌ به‌ عذاب‌ آخرت‌ ـ مثلا ـ همچون‌ تازيانه‌ نسبت‌ به‌ قتل ‌است‌. گفته‌ مي‌شود: باراني‌ از شلاق‌ را بر سر مجرم‌ فروريختم‌، يعني‌ او را با تازيانه‌ محكم‌ زدم‌.
 
	سوره فجر آيه  14

‏متن آيه : ‏

‏ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«بي‌گمان‌ پروردگارت‌ در كمينگاه‌ است» يعني: او عمل‌ هر انساني‌ را زير نظر دارد تا به‌ او در برابر عمل‌ خير، جزاي‌ خير و در برابر عمل‌ شر، جزاي‌ شر بدهد. حسن ‌مي‌گويد: «حق‌ تعالي‌ راه‌ بندگان‌ را زير نظر دارد پس‌ كسي‌ را از وي‌ گريزي ‌نيست‌». گفتني‌ است‌ كه‌ خداوند(ج) داستان‌ اين‌ سه‌ گروه‌ را براي‌ آن‌ بيان‌ كرد تا مردم‌ از آنان‌ عبرت