د و مي‌گفتند: «سبحانك‌ لا إله‌ إلا أنت‌». كه‌ زنده‌گردانيدن‌ مجدد ايشان، دليلي‌ قاطع‌ بر وقوع‌ معاد جسماني‌ در روز قيامت‌ است‌.
«آري، خداوند نسبت‌ به‌ مردم‌ صاحب‌ بخشش‌ است‌» و از جمله‌ فضل‌ و بخشش‌وي، زنده‌ كردن‌ اين‌ گروه‌ بود «ولي‌ بيشتر مردم‌» كه‌ همانا كافران‌ هستند «سپاس‌نمي‌گزارند» اين‌ فضل‌ و بخشش‌ را. آری‌! بخشش‌ و فضل‌ خداوند متعال‌ بر اين‌گروهي‌ كه‌ از ترس‌ مرگ‌ گريختند، زنده‌ساختن‌ مجددشان‌ بود تا درس‌ عبرت ‌بگيرند و بدانند كه‌ ترس‌ از مرگ، راه‌ نجات‌ از آن‌ نيست، اما فضل‌ خداوند(ج)  برمخاطبان‌ اين‌ آيه، ارشادشان‌ به‌سوي‌ انديشيدن‌ و عبرت‌ گرفتن‌ از داستان‌ اين‌ گروه ‌است‌ تا بدانند كه‌ خداوند متعال‌ بر هر كاري‌ قادر است‌ و بدانند كه‌ پرهيز و احتياط نمي‌تواند راه‌ را بر قدر ببندد.
هدف‌ از بيان‌ اين‌ داستان، تشجيع‌ و ترغيب‌ مسلمين‌ بر جهاد است، با دادن‌ اين‌ پيام‌ به‌ ايشان‌ كه: حذر كردن‌ از مرگ‌ و ترك‌ جهاد به ‌خاطر آن، نجات‌ دهنده‌ ازمرگ‌ نيست، چنانچه‌ خداوند(ج)  مرگ‌ انسان‌ را اراده‌ كرده‌ باشد.
 
سوره حج آيه  65
‏متن آيه : ‏
‏ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّمَاء أَن تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُوفٌ رَّحِيمٌ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«آيا نديدي‌ كه‌ خدا آنچه‌ را در زمين‌ است‌» از چهارپايان‌، درختان‌، رودخانه‌ها، معادن‌، خاك‌، آب‌، هوا، عناصر و غيره‌ «براي‌ شما رام‌ گردانيد» و اين‌ اشيا را براي‌ منافع‌ شما پديد آورد «و كشتي‌ها را كه‌ در دريا به‌ فرمان‌ او روانند» يعني: همچنين‌ كشتي‌ها را درحال‌ شناوربودن‌ آنها در دريا براي‌ شما رام‌ گردانيد «وآسمان‌ را از آن‌كه‌ جز به‌ اذن‌ خودش‌ بر زمين‌ فروافتد، نگاه‌ مي‌دارد» زيرا خداوند متعال‌ آسمان‌ را بر اوصافي‌ آفريده‌ كه‌ مستلزم‌ حفظ اجرام‌ و كهكشانهاي ‌آن‌ در جايگاه‌ها و مدارات‌ معين‌ آن‌ مي‌باشد، بي‌ آن‌ كه‌ بيفتند يا از مدارات‌ خود تغيير جهت‌ دهند مگر آن‌گاه‌ كه‌ خودش‌ بخواهد، آنها به‌ امر و مشيت‌ وي‌ فرومي‌افتند چنان‌كه‌ به‌ بعضي‌ از شهاب‌ سنگ‌ها اجازه‌ مي‌دهد كه‌ بر زمين‌ بيفتند «بي‌گمان‌ خداوند نسبت‌ به‌ مردم‌ رئوف‌ و رحيم‌ است‌» يعني: به‌ آنان‌ بسيار بارأفت‌ و بسيار مهربان‌ است‌، از آنجا كه‌ اين‌ پديده‌ها را براي‌ آنان‌ رام‌ و مسخر ساخته‌ و از آنجا كه‌ آسمان‌ را نگه‌ داشته‌ تا بر زمين‌ نيفتد.
	سوره حج آيه  66
‏متن آيه : ‏
‏ وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنسَانَ لَكَفُورٌ ‏
 
‏ترجمه :
«و اوست‌ آن‌كه‌ شما را زندگي‌ بخشيد» بعد از آن‌كه‌ جماد بوديد «سپس‌ شما را مي‌ميراند» در هنگام‌ به‌ پايان‌ رسيدن‌ عمرهايتان‌ «و باز شما را زنده‌ مي‌كند» درهنگام‌ برانگيختنتان‌ براي‌ حساب‌ و عقاب‌ «بي‌گمان‌ انسان‌ سخت‌ ناسپاس‌ است‌» يعني: انسان‌ سخت‌ منكر نعمت‌هاي‌ خداي‌ سبحان‌ بر خويشتن‌ است‌، با آن‌كه‌ اين‌ نعمتها آشكارند نه‌ پنهان‌ و انكار قدرت‌ خداي‌ عزوجل‌ بر زنده ‌كردن‌ بعداز مرگ‌ نيز از همين‌ باب‌ است‌، با آن‌كه‌ انسان‌ نيك‌ مي‌داند كه‌ چگونه‌ خداي‌ منان‌ او را از كتم‌ عدم‌ به‌ هيأت‌ بشري‌ تمام‌ آراسته‌، آفريد و باز با نعمتهايش‌ او را رشد و پرورش‌ داد تا به‌ كمال‌ وجودي‌اش‌ رسانيد.
 
	سوره حج آيه  67
‏متن آيه : ‏
‏ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنسَكاً هُمْ نَاسِكُوهُ فَلَا يُنَازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُّسْتَقِيمٍ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«براي‌ هر امتي‌ منسكي‌ قرار داده‌ايم‌» يعني: براي‌ هر اهل‌ ديني‌ از امت‌هاي ‌گذشته‌، شريعت‌ خاصي‌ وضع‌ نموديم‌، به‌ گونه‌اي‌ كه‌ هيچ‌ امتي‌ از شريعت‌ ويژه‌ خود به‌ غير آن‌ از شرايع‌ تخطي‌ نكند. منسك‌ در كلام‌ عرب‌ در اصل‌ به‌ معناي‌ جايي‌ است‌ كه‌ انسان‌ در آن‌ تردد و رفت‌وآمد مي‌كند به‌ همين‌ جهت‌ اعمال‌ ومشاعر حج‌ را «مناسك‌» ناميدند زيرا مردم‌ در آنها تردد و رفت‌وآمد مي‌كنند پس‌ منسك‌ عبارت‌ است‌ از: محل‌ اداي‌ طاعت‌. به‌قولي‌ديگر: منسك‌ عبارت‌ از حيوانات‌ ذبح‌ شده‌ قرباني‌ است‌. وجه‌ ديگر در تفسير آن‌ اين‌ است: براي‌ هر امتي‌موضعي‌ قرار داديم‌ كه‌ در آن‌ حج‌ و قرباني‌ مي‌كند[1] «كه‌ آنان‌ بدان‌ عمل‌مي‌كنند» يعني: هر امتي‌ داراي‌ شريعت‌ مخصوص‌ به‌ خود است‌ كه‌ به‌ آن‌ عمل ‌مي‌كند و هر ملتي‌ داراي‌ مناسك‌ و شعاير معين‌ و زيارتگاه‌ها و معابد مخصوصي ‌است‌ كه‌ فقط به‌ آن‌ مشغول‌ است‌ نه‌ به‌ غير آن‌. مثلا تورات‌ شريعت‌ امتي‌ است‌ كه‌ از زمان‌ بعثت‌ موسي‌(ع) تا بعثت‌ عيسي‌(ع) به‌سر مي‌برده‌اند، انجيل‌ شريعت‌ امتي ‌است‌ كه‌ از بعثت‌ عيسي‌(ع) تا بعثت‌ محمدص به‌سر مي‌برده‌اند و قرآن‌ شريعت ‌مسلمين‌ است‌ كه‌ تا يوم‌ القيامه‌ برقرار مي‌باشد «پس‌ نبايد كه‌ در اين‌ امر با تو منازعه‌ كنند» يعني: خود اين‌ اصل‌ كه‌ هر امت‌ داراي‌ شريعتي‌ مخصوص‌ به‌ خود است‌، موجب‌ آن‌ است‌ كه‌ بقاياي‌ امتهاي‌ گذشته‌ با رسول‌ خدا ص در دين‌ و مناسك ‌ايشان‌ نزاع‌ و ستيزه‌ نكنند و نيز مستلزم‌ آن‌ است‌ كه‌ آنها از رسول‌ خداص و شريعت ‌ايشان‌ در امر دين‌ حق‌ اطاعت‌ كنند زيرا اسلام‌ از زمان‌ بعثت‌ ايشان‌ تا قيام‌ قيامت ‌شريعت‌ آخرالزمان‌ مي‌باشد «و به‌سوي‌ پروردگار خويش‌ بخوان‌» يعني: اين‌ گروه ‌ستيزه‌گر، يا تمام‌ مردم‌ را به‌سوي‌ دين‌ خداي‌ عزوجل‌ و يكتاپرستي‌ و ايمان‌ به‌ وي ‌فراخوان‌ «زيرا بي‌گمان‌ تو بر راهي‌ راست‌ قرار داري‌» راه‌ روشن‌ و مستقيمي‌ كه‌ هيچ ‌كجي‌ و انحرافي‌ در آن‌ نيست‌.
 
[1] علامه‌ سيد ابوالحسن‌ ندوي‌ در كتاب‌ خود: «الأركان‌ الأربعة‌» در مورد بقاياي‌ مناسك‌ و مواضع ‌مخصوص‌ زيارت‌ و عبادت‌ امت‌هاي‌ مختلف‌ گذشته‌، به‌ تفصيل‌ سخن‌ گفته‌ است‌، محققان‌ مي‌توانند به‌ آن‌ رجوع‌ نمايند.
سوره حج آيه  68
‏متن آيه : ‏
‏ وَإِن جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و اگر با تو مجادله‌ كردند» يعني: اگر راه‌ ديگري‌ جز در پيش‌ گرفتن‌ جدال‌ و مكابره‌ با تو را در امر دين‌ نپذيرفتند بعد از آن‌كه‌ حجت‌ برآنان‌ آشكار شد؛ «پس‌بگو: خدا به‌ آنچه‌ مي‌كنيد داناتر است‌» يعني: پس‌ كار آنان‌ را به‌ خداي‌ سبحان‌ بسپار و به‌ آنان‌ اين‌ سخن‌ را كه‌ دربرگيرنده‌ تهديد و وعيد است‌، بگو و نيز به‌ آنان‌ ب