اره‌ اصحاب‌ طالوت‌ كه‌ با وي‌ از نهر گذشتند و از نهر نگذشت‌ بجز مؤمني‌». اما سدي‌ مي‌گويد: «تمام‌ لشكر طالوت‌ هشتادهزارتن‌ بود، هفتاد و شش‌هزارتن‌ آنان ‌از آب‌ نهر نوشيدند و فقط چهارهزار تن‌ با طالوت‌ باقي‌ ماندند». اما با وجود اين‌آزمايشي‌ كه‌ از پايداري‌ و اطاعت‌ آنها به‌عمل‌ آمد، كساني‌ هم‌ كه‌ از نهر گذشتند، آنچنان‌ كه‌ بايد به هنگام‌ رويارويي‌ با دشمن‌، پايداري‌ نكردند «و هنگامي‌ كه‌ طالوت ‌و كساني‌ كه‌ همراه‌ وي‌ ايمان‌ آورده‌ بودند از آن‌ نهر گذشتند» آنان‌ همان‌ تعداد اندكي ‌بودند كه‌ از وي‌ اطاعت‌ كردند، هرچند كه‌ در ميزان‌ يقين‌ و صلابت‌ ديني‌شان‌ باهم‌تفاوت‌ داشتند، چراكه‌ در اين‌ هنگام‌ بددلانشان‌ «گفتند: امروز ما را ياراي‌» مقابله‌ با «جالوت‌ و سپاهيانش‌ نيست‌» جالوت: مشهورترين‌ قهرمان‌ فلسطيني‌ها و فرمانده‌آنان‌ بود. اما «كساني‌ كه‌ به‌ ديدار خداوند يقين‌ داشتند، گفتند: بسا گروهي‌ اندك‌ كه‌ بر گروهي‌ بسيار به‌ اذن‌ خدا پيروز شدند و خداوند با صابران‌ است‌» يعني: پيروزي‌ با صبر و پايداري‌ همراه‌ است، نه‌ با بسياري‌ تعداد.
سوره مؤمنون آيه  61
‏متن آيه : ‏
‏ أُوْلَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«آنانند كه‌ در كارهاي‌ نيك‌ شتاب‌ مي‌ورزند» زيرا به‌ انجام‌ دادن‌ طاعات‌ رغبت ‌دارند «و آنانند كه‌ در انجام‌ آنها پيش‌ مي‌تازند» يعني: بر مردم‌ در انجام‌ كارهاي ‌نيك‌ سبقت‌ مي‌جويند، يا به‌سبب‌ كارهاي‌ نيك‌ به‌ سوي‌ بهشت‌ سبقت‌ مي‌جويند.
 
	سوره مؤمنون آيه  62
‏متن آيه : ‏
‏ وَلَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَهَا وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و ما هيچ‌ كس‌ را جز به‌اندازه‌ توانش‌ مكلف‌ نمي‌سازيم‌» در انجام‌دادن‌ اعمال‌ نيك‌ پس‌ ـ مثلا ـ هر كس‌ توانايي‌ سجده‌ كردن‌ در نماز را نداشت‌، بايد آن‌ گونه‌ كه‌ مي‌تواند اشاره‌ كند و هر كس‌ توانايي‌ روزه‌ گرفتن‌ را نداشت‌، بايد روزه‌ را بخورد و همين‌گونه‌ است‌ رخصت‌هاي‌ ديگر شريعت‌ مقدس‌ اسلام‌... و در مواردي‌ كه‌ تكليف‌ از مكلف‌ سلب‌ مي‌شود، هدف‌ ايجاد توازن‌ و تناسب‌ ميان ‌تكليف‌ و توان‌ با يك‌ديگر است‌.
طرح‌ اين‌ قاعده‌، براي‌ تشويق‌ و برانگيختن‌ عامه‌ بر آراسته‌ شدن‌ به‌ صفات ‌خواص‌، يعني‌ سبقت‌جويندگان‌ به‌سوي‌ انجام‌ طاعات‌ است‌ زيرا سرانجام‌ نيك‌ چنين‌ آراستگي‌اي‌، دستيابي‌ به‌ كرامتهاست‌. پس‌ پيام‌ اين‌ آيه‌ به‌ عموم‌ مخاطبان ‌اين‌ است‌ كه‌ تكاليف‌ شرع‌ انور سهل‌ است‌ و هرگز از حد وسع‌ و توانشان‌ خارج‌ نيست‌ لذا نبايد از قافله‌ نيكان‌ عقب‌ بمانند «و نزد ما كتابي‌ است‌» كه‌ در آن‌ كارنامه ‌اعمال‌ هريك‌ از مكلفان‌ به‌ همان‌ نحوي‌ كه‌ هست‌ به‌ ثبت‌ رسيده‌ «كه‌ به‌حق‌ سخن‌مي‌گويد» يعني: در آن‌ كارنامه‌، حق‌ مطابق‌ با واقعيت‌ بي‌ هيچ‌ كم‌ و زيادي‌ بازتاب ‌يافته‌ است‌ «و بر آنان‌ ستم‌ كرده‌ نمي‌شود» با كم ‌ساختن‌ از ثواب‌ يا افزودن‌ بر عقابي‌.
 
	سوره مؤمنون آيه  63
‏متن آيه : ‏
‏ بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِّنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِن دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«نه‌، بلكه‌ دلهايشان‌ از اين‌، در غفلت‌ است‌» يعني: بلكه‌ دلهاي‌ كفار از اين‌ كتابي‌كه‌ به‌حق‌ و راستي‌ سخن‌ مي‌گويد در غفلت‌ است‌، يا دلهايشان‌ از حقيقت‌ وضع‌ وحالي‌ كه‌ مؤمنان‌ در آن‌ قرار دارند، در غفلت‌ است‌ «و آنان‌ جز اين‌، عملهايي‌ دارند كه‌ انجام‌ دهنده‌ آنند» يعني: كفار جز اين‌كه‌ هم‌اكنون‌ در شرك‌ قرار دارند، كار وكردارهاي‌ نارواي‌ ديگري‌ نيز دارند كه‌ ناگزير آن‌ را در آينده‌ انجام‌ مي‌دهند تا به‌سبب‌ آن‌ كردارها در دوزخ‌ بيشتر معذب‌ گردند بدان‌ جهت‌ كه‌ شقاوت‌ و بدبختي‌ در سرنوشتشان‌ در لوح‌ محفوظ به‌ثبت‌ رسيده‌ پس‌ آنان‌ از روبرو شدن‌ با اين ‌سرنوشت‌، هيچ‌ گريزگاهي‌ ندارند.
 
سوره مؤمنون آيه  64
‏متن آيه : ‏
‏ حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِم بِالْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«تا آن‌گاه‌ كه‌ نازپروردگانشان‌ را به‌ عذاب‌ گرفتار ساختيم‌» يعني: در غفلت‌ خويش ‌ماندند تا آن‌گاه‌ كه‌ چون‌ آسوده‌حالان‌ و خوشگذرانانشان‌ را به‌ عذاب‌ دنيا يا آخرت‌ گرفتار كرديم‌؛ «بناگاه‌ به‌ فرياد درمي‌آيند» و زاري‌ و التماس‌ و داد و ولوله‌ سرمي‌دهند. در اين‌ هنگام‌ است‌ كه‌ به‌ آنان‌ گفته‌ مي‌شود:
 
	سوره مؤمنون آيه  65
‏متن آيه : ‏
‏ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُم مِّنَّا لَا تُنصَرُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«امروز زاري‌ نكنيد» يعني: در آن‌هنگام‌ از سر سركوفت‌ و نااميدسازي‌ و قطع ‌طمع‌هايشان‌ به‌ آنان‌ مي‌گوييم: امروز زاري‌ و دادوفرياد شما بي‌فايده‌ است‌ «چرا كه ‌از جانب‌ ما قطعا ياري‌ نمي‌يابيد» يعني: از عذاب‌ ما باز داشته ‌نمي‌شويد و كسي‌ هم‌به‌ ياريتان‌ نمي‌آيد بنابراين‌ جزع‌ و فزع‌ و داد و واويلاي‌ شما هيچ‌ سودي‌ به‌ حالتان ‌ندارد.
سپس‌ حق‌ تعالي‌ بزرگترين‌ گناهانشان‌ را يادآوري‌ كرده‌ مي‌فرمايد:
 
	سوره مؤمنون آيه  66
‏متن آيه : ‏
‏ قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنكِصُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«در حقيقت‌، آيات‌ من‌ بر شما خوانده‌ مي‌شد» در دنيا. مراد آيات‌ قرآن‌ است‌ «وشما بوديد كه‌ بر پاشنه‌هاي‌ خود بازمي‌گشتيد» يعني: اعراض‌كنان‌ از شنيدن‌ قرآن‌ به‌ قهقرا بازمي‌گشتيد و حتي‌ شنيدن‌ پيام‌ ما را برنمي‌تابيديد.
 
	سوره مؤمنون آيه  67
‏متن آيه : ‏
‏ مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِراً تَهْجُرُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«درحالي‌ كه‌ به‌ آن‌ تكبر مي‌ورزيديد» يعني: درحالي‌كه‌ به‌ توليت‌ بيت‌الحرام‌ كبر مي‌ورزيديد، گويي‌ بزرگتر از آن‌ هستيد كه‌ تحت‌ تكليف‌ در آييد. شايان‌ ذكر است‌ كه‌ مردم‌ مكه‌ در تكبرورزيدن‌ به‌ خانه‌ كعبه‌ و افتخاركردن‌ به‌ توليت‌ امور آن ‌مشهور بودند و مي‌گفتند: هيچ‌كس‌ نمي‌تواند بر ما غالب‌ شود زيرا ما اهل‌ حرم‌ وخادمان‌ آن‌ هستيم‌ «درباره‌ آن‌ شب‌هنگام‌ افسانه‌سرايي‌ و پريشان‌گويي‌ مي‌كرديد» مشركان‌ مكه‌ شبها گرد خانه‌ كعبه‌ جمع‌ شده‌ افسانه ‌سرايي‌ مي‌كردند وعمده‌ افسانه‌گويي‌هايشان‌ بدگويي‌ از قرآن‌ و طعن‌زدن‌ درآن‌ بود. هجر: به‌فتح‌هاء، هذيان‌ گويي‌ است‌. يعني: درباره‌ قرآن‌ هذيان‌گويي‌ مي‌كرديد.
ملاحظه‌ مي‌كنيم‌ كه‌ قرآن‌ كريم‌ در اين‌ آيه‌، كساني‌ را كه‌ شبها در غير طاعت‌ خداوند مت