َ ‏
 
‏ترجمه : ‏

«و جزاي‌ بدي‌، بدي‌اي‌ مانند آن‌ است‌» خداي‌ سبحان‌ اين‌ حقيقت‌ را روشن ‌مي‌سازد كه‌ شيوه‌ عدالت‌ در امر انتقام‌‌كشي‌، همانا بسنده‌ كردن‌ بر رعايت‌ برابري‌ دراين‌ باره‌ است‌، نه‌ در پيش‌ گرفتن‌ زياده‌روي‌ در انتقام‌. مجاهد و سدي‌ گفته‌اند: «مراد از اين‌ بدي‌ همانند، دادن‌ پاسخي‌ است‌ كه‌ مماثل‌ و همانند تعدي‌ طرف ‌مقابل‌ باشد، مثلا اگر كسي‌ به‌ تو گفت: خدا خوارت‌ سازد! تو هم‌ در پاسخش ‌بگو: خدا خودت‌ را خوار سازد. بي‌آن‌كه‌ تجاوز كني‌ و جواب‌ يك‌ سخن‌ را با بيشتر از آن‌ بدهي‌». «پس‌ هر كه‌ درگذرد و به ‌اصلاح‌ آورد» يعني: هر كس‌ از ستمگرخويش‌ در گذرد و با عفو نمودن‌ از وي‌ در هنگام‌ قدرت ‌يافتن‌ بر انتقام‌ كشي‌، رفتاري‌ نيك‌ و اصلاح‌ منشانه‌ با وي‌ در پيش‌ گيرد؛ «پاداش‌ او بر عهده‌ خداست‌» و اين‌ پاداش‌ نزد وي‌ ضايع‌ نمي‌شود. اما بايد دانست‌ كه‌ عجز و ذلت‌پذيري‌، از فضايل‌ نيست‌ بلكه‌ نشانه‌ پستي‌ و دنائت‌ است‌. يعني: خداي‌ سبحان‌ بر آن‌ عفو و گذشتي‌ پاداش‌ مي‌دهد كه‌ انسان‌ در آن‌، بر گرفتن‌ حقش‌ و انتقام‌كشي‌ از ستمگرش‌ قادر باشد ولي‌ اين‌ كار را براي‌ رضاي‌ خدا(ج)  فرو گذارد. «به‌ راستي‌ خدا ظالمان ‌را دوست‌ نمي‌دارد» يعني: كساني‌ را كه‌ به‌ ظلم‌ آغاز مي‌كنند، دوست‌ ندارد، نه‌كساني‌ را كه‌ پاسخ‌ ظلم‌ را با انتقام‌ كشي‌ مي‌دهند همچنين‌ او كساني‌ را كه‌ در انتقام‌كشي‌ تعدي‌ كرده‌ و در آن‌ از حد درمي‌گذرند، دوست‌ ندارد زيرا تجاوز از حد، خود ظلم‌ است‌.
 
		آيه  41
‏متن آيه : ‏
‏ وَلَمَنِ انتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُوْلَئِكَ مَا عَلَيْهِم مِّن سَبِيلٍ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و هر كه‌ بعد از ستمي‌ كه‌ ديده‌است‌» يعني: بعد از آن‌كه‌ ظالم‌ در حق‌ وي‌ ستمي ‌نموده‌است‌ «انتقام‌ گيرد پس‌ آن‌ گروه‌؛ بر آنان‌ هيچ‌ راهي‌ نيست‌» يعني: آنان‌ مورد ملامت‌، مؤاخذه‌ يا مجازات‌ قرار نمي‌گيرند زيرا حق‌ گرفتن‌ قصاص‌ در جنايات ‌عمدي‌ و در دشنام‌ دادن‌ و بد گفتن‌، براي‌ مجني‌عليه‌ (كسي‌ كه‌ بر وي‌ جنايتي‌رفته ‌است‌) همچنين‌ ضمان‌ (غرامت‌) در جنايات‌ غير عمد ـ مانند اتلافها ـ شرعا ثابت‌ است‌؛ و در اين‌ موارد، معامله‌ همانند و بالمثل‌ جواز دارد، نه‌ تجاوز.
 
		آيه  42
‏متن آيه : ‏
‏ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُوْلَئِكَ لَهُم عَذَابٌ أَلِيمٌ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«جز اين‌ نيست‌ كه‌ راه‌» ملامت‌ و ايراد و مجازات‌ «تنها بر كساني‌ است‌ كه‌ به ‌مردم‌ ستم‌ مي‌كنند» يعني: آغازگر تعدي‌ و تجاوز بر آنانند «و در روي‌ زمين‌ به‌ ناحق ‌سر بر مي‌دارند» يعني: بر جان‌ و مال‌ مردم‌ به‌ ناحق‌ تعدي‌ كرده‌ و با ستمگري‌ و سلب‌ و غصب‌ حق‌ مردم‌، بر آنان‌ تكبر و گردنكشي‌ مي‌كنند «آن‌ گروه‌» در برابر ظلم‌ و گردنكشي‌ و تجاوز خويش‌ «عذابي‌ دردناك‌ در پيش‌ دارند» در روز قيامت‌.
 
	سوره آل عمران آيه  103
‏متن آيه : ‏
‏ وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعاً وَلاَ تَفَرَّقُواْ وَاذْكُرُواْ نِعْمَتَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَاء فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً وَكُنتُمْ عَلَىَ شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و همگي‌ به‌ حبل‌ الله چنگ‌ زنيد و پراكنده‌ نشويد» حبل‌ الله: عهد خدا، يا دين‌ وي، يا قرآن، يا اسلام‌ است‌ و همه‌ اينها در معني‌ با هم‌ مترادفند. پس‌ خداي ‌سبحان‌ مؤمنان‌ را به‌ چنگ‌زدن‌ جمعي‌ به‌ ريسمان‌ اسلام، يا قرآن‌ دستور داده‌ وايشان‌ را از پراكندگي‌اي‌ كه‌ ناشي‌ از اختلاف‌ در دين‌ است، نهي‌ مي‌نمايد. البته‌اختلافي‌ كه‌ از آن‌ نهي‌ شده‌ است، اختلاف‌ در اصول‌ دين‌ و حاكم‌ ساختن‌ هواها واميال‌ نفساني‌ و منافع‌ شخصي‌ است، اما اختلاف‌ اجتهادي‌ در فروعات‌ دين، نكوهش‌ نگرديده‌ بلكه‌ پسنديده‌ و ستوده‌ است‌ و از نشانه‌هاي‌ آسان‌گيري‌ شريعت‌خداي‌ منان‌ مي‌باشد ـ چنان‌كه‌ اين‌ حقيقت‌ از نصوص‌ قرآني‌ و احاديث‌ نبوي‌ برمي‌آيد. «و نعمت‌ خدا را بر خود ياد كنيد، آن‌گاه‌ كه‌ دشمنان‌ همديگر بوديد» وهمديگر را مي‌كشتيد و غارت‌ و چپاول‌ مي‌كرديد، پس‌ به‌سبب‌ اين‌ نعمت‌؛ همگي‌باهم‌ برادر شديد. چنان‌كه‌ قبل‌ از اسلام، قبايل‌ اوس‌ و خزرج‌ در يثرب، درگير جنگ‌ خانگي‌ خونيني‌ بودند، ولي‌ به‌ نعمت‌ اسلام، با هم‌ يار و برادر شدند: «پس‌ميان‌ دلهاي‌ شما الفت‌ انداخت‌ تا به‌ نعمت‌ او برادران‌ هم‌ شديد. و بر لبه‌ پرتگاه‌ آتش‌بوديد» به‌ سبب‌ كفري‌ كه‌ در آن‌ قرار داشتيد «و او شما را از آن» با اسلام‌ «رهانيد» يعني‌: شما بر لبه‌ گودال‌ دوزخ‌ بوديد زيرا هر كس‌ از شما كه‌ مي‌مرد به‌ دوزخ‌ مي‌افتاد، پس‌ حق‌ تعالي‌ حضرت‌ محمدص را فرستاد و به‌ وسيله‌ ايشان، شما را ازاين‌ پرتگاه‌ رهانيد. در حديث‌ شريف‌ آمده‌ است‌: «كتاب‌ خدا(ج) ريسمان‌ الهي‌اي ‌است‌ كه‌ از آسمان‌ به‌سوي‌ زمين‌ كشيده‌ شده‌است». «اين‌گونه‌ خداوند آيات‌ خود رابراي‌ شما به‌روشني‌ بيان‌ مي‌دارد تا هدايت‌ شويد».
 
	آيه  43
‏متن آيه : ‏
‏ وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و هر كه‌ صبر كند» بر آزار و تعدي‌ ديگران‌ و دست‌ به‌ انتقام‌كشي‌ نزند «و درگذرد» از ستمگرش‌، بعد از آن‌كه‌ بر انتقام‌ كشي‌ و بازپس‌گيري‌ حقش‌ از او قدرت‌ يافت‌ «قطعا اين‌» صبر و گذشت‌ و خويشتن‌داري‌ «از عزم‌ امور است‌» يعني: از امور ستوده‌ و سترگ‌ و شايسته‌ سپاس‌ است‌ كه‌ بر آن‌ ثواب‌ و ثنا مترتب‌ مي‌شود زيرا انسان‌ خشمگين‌، در اين‌ صبر و حوصله‌مندي‌ از خود ثبات‌ نشان‌ داده‌ و اسير شهوت‌ انتقام‌كشي‌ نشده‌ است‌. در حديث‌ شريف‌ آمده ‌است: «وما زاد الله‌ عبدا بعفو إلا عزا: خداي‌ عزوجل‌ بر بنده‌اي‌ به‌سبب‌ عفو وي‌، جز عزت ‌نمي‌افزايد». شاه‌ ولي‌الله دهلوي‌: مي‌گويد: «گذشت‌ از حق‌ خويش‌ عزيمت‌ و انتقام‌ گرفتن‌ رخصت‌ است‌ و انتقام‌ كشي‌ براي‌ ضعفاي‌ قوم‌ لازم‌ است‌ مگر آن‌كه ‌درگذرند».
كلبي‌ و فراء در بيان‌ سبب‌ نزول‌ آيات‌ «43 ـ 41» روايت‌ كرده‌اند كه: اين ‌آيات‌ درباره‌ ابوبكر صديق‌(رض) نازل‌ شد زيرا هنگامي‌ كه‌ يكي‌ از انصار وي‌ را دشنام‌ داد، ابوبكر(رض) نخست‌ پاسخ‌ گفت‌ ولي‌ بعد از آن‌ خود را نگاه‌ داشت‌ و انتقامي‌ نكشيد.
	آيه  44
‏متن آيه : ‏
‏ وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ م