‌» يعني: بر گروهي‌ كه‌ به‌ اين‌ عذرها معذورند، هيچ‌ گناه‌ و ايرادي‌ در تخلف‌ از جهاد نيست‌، به‌ علت‌ اين‌كه‌ آنان‌ توان‌ اين‌ كار را ندارند. نص‌ قرآني‌ بر اين‌ سه‌ صنف‌ از معذوران‌ بسنده‌ كرد زيرا عذر يا به‌ سبب‌ اختلال‌ قوت‌ است‌، يا به‌ سبب‌ وجود اخلال‌ و اشكالي‌ در يكي‌ از اعضا و عذرهاي‌ ديگر نيز معنا به‌ اين‌ دو مورد قياس ‌مي‌شوند. خاطرنشان‌ مي‌شود كه‌ فقها عذرهاي‌ مانع‌ از جهاد را كلا اين‌گونه‌ ضبط و حصر كرده‌اند: مانع‌ جهاد يا عجز حسي‌ است‌ يا عجز حكمي‌؛ از نمونه‌هاي‌ عجز حسي: خردسالي‌، ديوانگي‌، زن ‌بودن‌، بيماري‌ مانع‌ از سوار شدن‌ در مركوب ‌براي‌ جنگ‌، لنگي‌ واضح‌ و عدم‌ يافتن‌ سلاح‌ و جنگ‌افزار است‌ و از نمونه‌هاي ‌عجز حكمي: بردگي‌، مديونيت‌ و اجازه‌ ندادن‌ پدر و مادر مسلمان‌ به‌ فرزندشان ‌است‌. البته‌ عجز حكمي‌ در جهاد فرض‌ كفايه‌ معتبر شناخته‌ مي‌شود ولي‌ در جهاد فرض‌ عين‌، عجز حكمي‌ عذر شمرده‌ نمي‌شود. «و هر كس‌ خدا و پيامبرش‌ را فرمان ‌برد» در آنچه‌ كه‌ بدان‌ امر يا نهي‌ شده‌ است‌ «وي‌ را در باغهايي‌ كه‌ جويباران‌ از فرودست‌ آن‌ جاري‌ است‌ در مي‌آورد و هر كس‌ روي‌ برتابد، به‌ عذابي‌ دردناك‌ معذبش ‌مي‌دارد» در دنيا با خواري‌ و ذلت‌ و در آخرت‌ با آتش‌ دوزخ‌.
ابن‌عباس‌(رض) در بيان‌ سبب‌ نزول‌ مي‌گويد: چون‌ آيه‌ ﴿وَإِن تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُم مِّن قَبْلُ   ...) نازل‌ شد، بيماران‌ و اشخاص‌ زمين‌گير گفتند: يا رسول‌الله! تكليف‌ ما چه‌ مي‌شود؟ پس‌ اين‌ آيه‌ نازل‌ شد.
 
سوره فتح آيه  18
‏متن آيه : ‏
‏ لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً ‏
 
‏ترجمه : ‏
«به‌ راستي‌ خدا هنگامي‌ كه‌ مؤمنان‌ در زير آن‌ درخت‌ با تو بيعت‌ مي‌كردند، از آنان ‌خشنود شد» يعني: خداوند(ج) در هنگام‌ «بيعه‌الرضوان‌» كه‌ در حديبيه‌ انجام‌گرفت‌، از ايشان‌ راضي‌ شد. شايان‌ ذكر است‌؛ بيعت‌ آنها در اين‌ مورد بود كه‌ با قريش‌ بجنگند و پا به‌ فرار نگذارند. خاطرنشان‌ مي‌شود كه‌ داستان‌ بيعت‌ در كتابهاي‌ حديث‌ و سيرت‌ به‌ تفصيل‌ آمده‌ است‌. چنان‌كه‌ مفسران‌ در بيان‌ سبب‌ نزول ‌اين‌ آيه‌ از سلمه‌بن‌اكوع‌(رض) روايت‌ كرده‌اند كه‌ فرمود: «در اثنايي‌ كه‌ ما به‌ خواب‌ چاشتگاه‌ (قيلوله‌) رفته‌ بوديم‌، ناگهان‌ منادي‌ رسول‌ اكرم‌ ص ندا در داد كه‌ ايهاالناس‌! روح‌القدس‌ (جبرئيل‌) فرود آمد، بيعت‌ كنيد! بيعت‌ كنيد! پس‌ نزد ايشان‌ رفتيم‌ و درحالي‌كه‌ ايشان‌ در زير درخت‌ طلح‌ (آكاسيا) بودند، با ايشان ‌بيعت‌ كرديم‌ و آن‌ حضرت‌ ص با زدن‌ يك‌ دست‌ خويش‌ بر دست‌ ديگر خود، از جاي‌ عثمان(رض) كه‌ او را نزد قريش‌ فرستاده‌ بودند، بيعت‌ كردند. در اين‌ اثنا مردم ‌گفتند: گوارا باد بر تو اي‌ فرزند عفان‌! تو هم‌ اكنون‌ به‌ كعبه‌ طواف‌ مي‌كني‌ ولي‌ ما در اينجا محروم‌ هستيم‌! اما رسول‌ اكرم‌ ص فرمودند: «اگر او، اين‌ و اين‌ مقدارسال‌ در مكه‌ بماند؛ تا من‌ به‌ كعبه‌ طواف‌ نكنم‌، طواف‌ نمي‌كند». آن‌گاه‌ اين‌ آيه ‌نازل‌ شد. ابن‌ابي‌شيبه‌ از نافع‌ روايت‌ كرده‌ است‌ كه‌ گفت: «به‌ عمر(رض) در دوران‌ خلافتش‌ خبر رسيد كه‌ كساني‌ از مردم‌ به‌ زيارت‌ همان‌ درختي‌ كه‌ در زير آن‌ با رسول‌ اكرم‌ ص بيعت‌ انجام‌ گرفت‌، مي‌روند پس‌ عمر(رض) دستور داد تا آن‌ درخت ‌را قطع‌ نمودند» تا زمينه‌ انحراف‌ و شرك‌ برچيده‌ شود.
آري‌! خداوند(ج) از مؤمنان‌ ـ هنگامي‌ كه‌ در زير آن‌ درخت‌ با تو بيعت ‌مي‌كردند ـ خشنود شد «و آنچه‌ را در دلهايشان‌ بود» از صدق‌ و وفا «باز شناخت‌ و آن‌گاه‌ بر آنان‌ سكينه‌ را نازل‌ كرد» سكينه: آرامش‌ و اطمينان‌ روحي‌ است‌ «و فتح ‌نزديكي‌ به‌ آنان‌ پاداش‌ داد» كه‌ همانا فتح‌ خيبر در هنگام‌ بازگشتشان‌ از حديبيه‌ و به‌قولي: فتح‌ مكه‌ است‌. خيبر منطقه‌ سرسبزي‌ در (160) كيلومتري‌ مدينه‌ بر سر راه‌ شام‌ است‌ كه‌ در عهد پيامبر ص، محل‌ سكونت‌ يهوديان‌ بود و در سال‌ (7) هجري‌ قمري‌ پس‌ از (6) هفته‌ محاصره‌ از سوي‌ پيامبر ص و نبردهايي‌ كه‌ رخ‌ داد، به‌ تصرف‌ مسلمانان‌ درآمد.
 
سوره فتح آيه  19
‏متن آيه : ‏
‏ وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و نيز غنيمت‌هاي‌ بسياري‌ خواهند گرفت‌» كه‌ هم‌ غنايم‌ خيبر و هم‌ غنايم‌ ديگر پس‌ از آن‌ در فتوحات‌ ديگر را شامل‌ مي‌شود «و خداوند عزيز است‌» و مغلوب ‌نمي‌شود «حكيم‌» است‌ در آنچه‌ كه‌ حكم‌ مي‌كند.
	سوره فتح آيه  20
‏متن آيه : ‏
‏ وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِّلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطاً مُّسْتَقِيماً ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و خدا به‌ شما غنيمت‌هاي‌ بسيار ديگري‌ وعده‌ داده‌ كه‌ به‌ زودي‌ آنها را خواهيد گرفت‌» در خيبر و غير آن‌، با فتوحات‌ و غنايمي‌ كه‌ خداي‌ عزوجل‌ بر مؤمنان‌ تا روز قيامت‌ ميسر خواهد كرد و در اوقات‌ مقدر به‌ آن‌ نايل‌ خواهند شد «و اين‌ را» يعني: غنايم‌ خيبر را «براي‌ شما پيش‌ انداخت‌» شايان‌ ذكر است‌ كه‌ خيبر داراي ‌باغها، نخلستانها و كشتزارهاي‌ بسيار خوبي‌ بود پس‌ رسول‌ اكرم‌ ص آن‌ را در ميان‌ شركت‌كنندگان‌ در حديبيه‌ تقسيم‌ نموده‌، به‌ سوار دو سهم‌ و به‌ پياده‌ يك‌ سهم ‌دادند «و دستهاي‌ مردم‌ را از شما كوتاه‌ ساخت‌» يعني: خداوند(ج) دستهاي‌ اهالي‌ خيبر و ياران‌ و همپيمانانشان‌ ـ چون‌ عيينه‌بن‌حصن‌ فزاري‌، عوف‌بن‌مالك‌ نضري‌ و همراهانشان‌ ـ را از شما بازداشت‌ آن‌گاه‌ كه‌ در هنگام‌ محاصره‌ خيبر از سوي ‌رسول‌اكرم‌ ص، آمده‌ بودند تا خيبريان‌ را ياري‌ دهند «و تا اين‌ امر» يعني: تا فتح‌ خيبر «براي‌ مؤمنان‌ نشانه‌اي‌ باشد» در هر زمان‌ و مكاني‌؛ كه‌ از آن‌ به‌ جايگاه‌ خود در پيشگاه‌ خداي‌ عزوجل‌ پي برده‌ و صدق‌ و راستي‌ رسول‌ اكرم‌ ص را در تمام‌ وعده‌هايي‌ كه‌ به‌ آنان‌ مي‌دهد، دريابند «و تا شما را به‌ راهي‌ راست‌ هدايت‌ كند» يعني: تا حق‌ تعالي‌ با اين‌ نشانه‌، بر هدايت‌ شما بيفزايد، يا شما را در هدايت ‌به‌ راه‌ حق‌ پايدار گرداند.
 
	سوره فتح آيه  21
‏متن آيه : ‏
‏ وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و فتوحات‌ ديگري‌ نيز وعده‌ داد كه‌ هنوز به‌ آنه