د توكل‌كنندگان‌ را دوست‌ مي‌دارد».
بايد دانست‌ كه‌ توكل‌ به‌ معناي‌ ترك‌ اسباب‌ نيست، بلكه‌ به‌ معناي‌ سپردن‌ نتايج ‌كارها به‌ حق‌ تعالي‌ بعد از توسل‌ به‌ اسباب‌ است‌. امام‌ رازي‌ مي‌گويد: «آيه‌ كريمه ‌دلالت‌ براين‌ دارد كه‌: توكل‌ اين‌ نيست‌ كه‌ انسان‌ خودش‌ را به‌ خودش‌ واگذارد و هيچ‌ كاري‌ انجام‌ ندهد ـ چنان‌كه‌ بعضي‌ از جهال‌ مي‌پندارند ـ و اگر چنين‌ باشد، امر به‌ مشورت، با امر به‌ توكل‌ در منافات‌ قرار مي‌گيرد، بلكه‌ توكل‌ بر حق‌ تعالي ‌اين‌ است‌ كه‌ انسان‌ اسباب‌ ظاهري‌ را به‌كار بندد، ليكن‌ در قلبش‌ بر آنها اطمينان ‌نداشته‌ باشد، بلكه‌ اطمينانش‌ بر پناه‌ و عصمت‌ حق‌ تعالي‌ باشد». و حديث‌ شريف ‌وارده‌ درباره‌ داستان‌ آن‌ اعرابي، حديث‌ مشهوري‌ است‌: اعرابي‌اي‌ نزد رسول‌خداص آمد و خواست‌ تا شتر خويش‌ را همين‌گونه‌ به‌ حال‌ خودش‌ رها كند وگفت‌: يا رسول‌ الله! آيا شتر خويش‌ را رها كنم‌ و بر خدا توكل‌ كنم، يا آن‌ را ببندم ‌و بر خدا توكل‌ نمايم‌؟ رسول‌ خداص فرمودند: «آن‌ را ببند و بر خدا توكل‌ كن». همچنين‌ در حديث‌ شريف‌ به‌ روايت‌ علي‌(رض) آمده‌ است‌ كه‌ رسول‌ خداص از «عزم» موردسؤال‌ قرار گرفتند، پس‌ در تعريف‌ آن‌ فرمودند: «عزم، مشاوره‌ با اهل‌ رأي‌ و سپس‌ پيروي‌ از ايشان‌ است».
ابن‌عباس‌ك در بيان‌ سبب‌ نزول‌ مي‌گويد: ﴿وَشَاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ﴾ درباره‌ ابوبكر وعمر رضي‌الله عنهما نازل‌ شد كه‌ حواريان‌ رسول‌ خداص و وزيران‌ ايشان‌ و پدر همه‌ مسلمين‌ بودند. همچنين‌ در حديث‌ شريف‌ آمده‌ است‌ كه‌ رسول‌ خداص به‌ابوبكر و عمر رضي‌الله عنهما فرمودند: «اگر شما دو تن‌ در مشورتي‌ با يك‌ديگر هم‌رأي‌ و متفق‌ شويد، من‌ هرگز از رأي‌ شما برنمي‌گردم».
 
[9] نگاه‌ كنيد به‌ مختصر تفسير ابن‌كثير 331/1 و ترجمه‌ فارسي‌ تفسير المنير /3 168.
سوره رحمن آيه  24
‏متن آيه : ‏
‏ وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و او راست‌ در دريا كشتي‌هاي‌ روان‌ شونده‌ برافراشته‌» اي‌ كه‌ بعضي‌ از تخته‌هاي ‌آن‌ بر بالاي‌ بعضي‌ ديگر نهاده‌ شده‌ و به‌ گونه‌اي‌ بلند و برافراشته‌ ساخته‌ شده‌ كه «چون‌ كوه‌هاست‌» پس‌ اين‌ كشتي‌هاي‌ كوه‌پيكر، محموله‌هاي‌ بسيار بزرگ‌ و هولناكي‌ از ارزاق‌ و غير آنها را از كشوري‌ به‌ كشوري‌ و از شهري‌ به‌ شهري‌ نقل‌ مي‌دهند تا به‌ هر سرزمين‌ مواد مورد نياز آن‌ را رسانده‌ و موادي‌ را كه‌ افزون‌ بر نيازهاي‌ ساكنان‌ و مردم‌ آن‌ است‌ به‌ سرزمين‌هاي‌ ديگر انتقال‌ دهند و اين‌ كشتي‌ها و محموله‌ها چنان‌ بزرگ‌اند كه‌ محموله‌هاي‌ عظيم‌ و هولناكي‌ را جابجا مي‌كنند؛ مثلا برخي‌ از نفتكش‌ها پنجصدهزارتن‌ نفت‌ را حمل‌ مي‌كنند و همين‌طور ناوگانهاي ‌نظامي‌، حامل‌ ده‌ها هواپيما، برج‌هاي‌ جنگي‌ ويرانگر و زير دريايي‌هاي‌ اتمي ‌مي‌باشند.
آيه‌ كريمه‌ با تشبيه‌ كشتي‌ها به‌ كوه‌ها، معجزه‌ غيبي‌ قرآني‌اي‌ را نيز در بر دارد زيرا اين‌ تشبيه‌ جز با ديدن‌ كشتي‌ها عصري‌ زمان‌ ما، به‌ كمال‌ و تمام‌ خود جلوه‌گر نمي‌شود.
 
	سوره رحمن آيه  25
‏متن آيه : ‏
‏ فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«پس‌» اي‌ گروه‌هاي‌ انس‌ و جن‌ «كدام‌ يك‌ از نعمت‌هاي‌ پروردگارتان‌ را دروغ ‌مي‌شماريد؟» آخر اين‌ نعمت‌هاي‌ عديده‌، براي‌ شما آفريده‌ شده‌ است‌ پس‌ آيا مي‌توانيد صنعت‌ كشتي‌هاي‌ بزرگ‌، كيفيت‌ روان ‌شدن‌ آنها در دريا و ساير بهره‌گيريهايي‌ را كه‌ از آنها در امور و منافع‌ خويش‌ مي‌كنيد، انكار نماييد؟.
 
	سوره رحمن آيه  26
‏متن آيه : ‏
‏ كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ ‏
 
‏ترجمه : ‏
سپس‌ خداوند متعال‌ بعد از برشمردن‌ نعمت‌هاي‌ ديني‌ و دنيوي‌ و استدلال‌ به‌ آفاق‌ و انفس‌ بر قدرت‌ و يگانگي‌ خود، از فنا و نابودي‌ تمام‌ هستي‌ خبر داده‌ و از زوال‌ كليه‌ نعمت‌هاي‌ دنيوي‌ سخن‌ مي‌گويد و اين‌كه‌ جز ذات‌ ذوالجلال‌ او ديگر كسي‌ در عرصه‌ هستي‌ باقي‌ نمي‌ماند: «هر كه‌ بر روي‌ آن‌ است‌، فنا شونده‌ است‌» يعني: هر كس‌ بر روي‌ زمين‌ است‌؛ از انسانها، حيوانات‌ و غيره‌، به‌ زودي‌ فنا و نابود مي‌شود و حيات‌ آنها روزي‌ به‌ پايان‌ مي‌رسد.
 
	سوره رحمن آيه  27
‏متن آيه : ‏
‏ وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و ذات‌ پروردگارت‌ كه‌ ذوالجلال‌والاكرام‌ است‌ باقي‌ مي‌ماند» وجه‌ ربك: وجه‌ يا روي‌ پروردگار؛ عبارت‌ از ذات‌ و وجود اوست‌ پس‌ اطلاق‌ وجه‌ بر ذات‌ حق‌ تعالي‌، مجاز مرسل‌ و از باب‌ اطلاق‌ جزء و اراده‌ كل‌ است‌. جلال: يعني ‌عظمت‌ و بزرگي‌ و اكرام‌. اين‌ صفت‌ مفيد اين‌ معني‌ است‌ كه‌ حق‌ تعالي‌ از هر چيزي‌كه‌ سزاوارش‌ نمي‌باشد، والاتر است‌ و نيز او داراي‌ فضل‌ و منتي‌ است‌ عام‌؛ با نعمت‌هايي‌ كه‌ بر مؤمنان‌ ارزاني‌ مي‌دارد. در حديث‌ شريف‌ به‌ روايت‌ ترمذي‌ از انس‌(رض) آمده‌ است‌ كه‌ رسول‌ خدا ص فرمودند: «انطقوا بيا ذالجلال‌ والإكرام: (در دعاي‌ خود) به‌ گفتن‌ يا ذالجلال‌ و الاكرام‌ پايبند باشيد». نقل‌ است‌ كه‌ آن ‌حضرت‌ ص از برابر شخصي‌ گذشتند كه‌ مشغول‌ نماز گزاردن‌ بود و مي‌گفت: «ياذالجلال‌ والإكرام‌». پس‌ فرمودند: «بي‌گمان‌ دعايت‌ اجابت‌ شد». ابن‌كثير مي‌گويد: «خداوند متعال‌ در اين‌ آيه‌ كريمه‌ وجود گرامي‌ خود را به‌ وصف ‌ذوالجلال‌ و الإكرام‌ توصيف‌ نمود و اين‌ بدان‌ معني‌ است‌ كه‌ او شايشسته‌ آن‌ مي‌باشد كه‌ بزرگ‌ داشته‌ شده‌ و مورد نافرماني‌ قرار نگيرد و از وي‌ اطاعت‌ شده‌ و از فرمانش‌ مخالفت‌ و سرپيچي‌ صورت‌ نگيرد».
 
	سوره رحمن آيه  28
‏متن آيه : ‏
‏ فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«پس‌ كدام‌يك‌ از نعمتهاي‌ پروردگارتان‌ را دروغ‌ مي‌شماريد؟» يعني: اي‌ گروه‌ جن ‌و انس‌! چگونه‌ همچو نعمت‌ عظيمي‌ را تكذيب‌ مي‌كنيد در حالي‌كه‌ مردم‌ همه‌ بي‌هيچ‌ استثنايي‌ وفات‌ مي‌كنند و در اين‌ امر با هم‌ يكسان‌ و برابرند، سپس‌ به‌ سوي ‌سراي‌ آخرت‌ رهسپار مي‌گردند و در آنجا خداي‌ ذوالجلال‌ والاكرام‌ با حكم‌ عادلانه‌ خويش‌ در ميان‌ آنها داوري‌ مي‌كند. پس‌ فنا راهي‌ به‌ سوي‌ بقا و حيات‌ ابدي‌ است‌ لذا در فناي‌ دنيوي‌ شما نعمت‌ها نهفته‌ است‌؛ از جمله‌ نعمت‌ عدل‌ مطلق ‌و برابري‌ همگان‌ در چشيدن‌ طعم‌ مرگ‌، نعمت‌ پياپي‌ آمدن‌ نسلها و نعمت‌ انتقال‌ از دارفاني‌ به‌ سوي‌ دار باقي‌ و جاويداني‌ كه‌ سراي‌ جزا و ثواب‌ است‌ پس‌ چگونه‌ اين‌نعمت‌هاي‌ عظيم‌ را 